.

Controle

Met een jonge collega haal ik een snelle lunch bij AH op Schiphol. Er staat een rij bij de kassa en wij hebben haast. Zonder aarzeling loopt mijn lunchgenoot naar de zelfscan-kassa, scant en rekent af alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. En dat is het ook. Want, eerlijk is eerlijk, ik laat de zelfscan apparaten bij supermarkten voor wat ze zijn, veel te lastig. Als veranderkundige professional werd ik hier met mijn neus op de feiten gedrukt, toch wel handig eigenlijk.

Even voel ik me medewerker die als onderdeel van een reorganisatie moet gaan werken met nieuwe- werkmethode en technologie. Onbewust gebruik ik kritische vragen om niet mee te hoeven doen. Waarom zou ik het werk van de kassière doen? Krijg ik dan ook een deel van het salaris? (Korting). Aan de andere kant het inzicht dat het toch wel handig is zo. Maar hoe zit dat dan met diefstal? Vertrouwen ze ons zomaar? Ik betrap mezelf op het speuren naar een bewakingscamera.

Dat bracht me terug bij de tentoonstelling “onder controle” die vorig jaar mei in de oude gevangenis aan het wolvenplein in Utrecht werd gehouden. 41 kunstenaars hadden hun visie op controle verbeeld in één of meerdere cellen. Bij mij kwam direct het beeld terug van Marcel Brosens. Toen ik zijn cel binnenliep was er verder niemand aanwezig. In het midden van de cel stond een sokkel met daarop een door toeval geordende behoorlijke stapel bankbiljetten van vijf euro. Onmiddellijk schoot de gedachte door mij heen dat ik zo een aantal biljetten (of meteen de hele stapel, waarom niet) zou kunnen meenemen. Mijn volgende impuls was –net als bij AH- speuren naar een camera. Die hing er. Het duurde pakweg tweemaal ademhalen totdat ik doorhad dat die nep was. En dan? Waardoor werd ik nu nog begrenst om gewoon de stapel mee te nemen?

Volgens Marcel Brosens wordt ons gedrag bepaald door hardnekkige mechanismen, zonder dat we er onszelf altijd van bewust zijn. Als mens rekenen we erop controle te hebben over wat we doen en laten. Of dicteert de situatie wat we doen? Natuurlijk nam ik geen geld mee, net als alle andere bezoekers overigens. Mensen conformeren zich nu eenmaal aan de norm waaraan ze gewend zijn. Als je te gast bent neem je geen spullen mee van je gastheer/vrouw. Net zomin als dat je een restaurant verlaat zonder af te rekenen. En dit principe hebben de supermarkten goed begrepen. Een samenleving draait nog steeds op solidariteit en vertrouwen. Dat is de essentie, ook bij samenwerking. Bij de meeste mensen is het normbesef aanwezig dat ervoor zorgt dat er juist wordt gescand en afgerekend.

Bij het voorzitten van een discussie over inzet en redendement van personeel (performance management) kwam deze gedachte weer bij me op. De bedrijfsleiding overweegt het invoeren van de aloude prikklok om ervoor te zorgen dat, ja wat eigenlijk?  Jaren geleden vroeg ik tijdens een soortgelijke discussie aan de groep om zoveel mogelijk manieren te bedenken om de prikklok te ontwijken. Ze kwamen in korte tijd tot meer dan vijftig mogelijkheden. U kunt de prikklok rustig vervangen door andere controlemaatregelen. Actie geeft reactie. Controle veroorzaakt ontwijk gedrag.

Begrijp me goed, ik pleit niet voor het afschaffen van controlemaatregelen. Waar ik voor pleit is zoveel mogelijk sturing vanuit vertrouwen en solidariteit, zelfsturing dus. Want mensen die niet willen presteren doen dat ook niet. Ondanks alle camera’s blijven mensen te hard te rijden. De kunstenaar leert ons dat mensen ervoor kiezen als ze het vertrouwen krijgen.

Ik wens u veel vertrouwen.

TOP